آخرین مطالب
کد مطلب: 8964
تاریخ انتشار: پنجشنبه 15 آذر 1397

سخنرانی دکتر مظاهری درباره امنیت خلیج فارس

سخنرانی دکتر مظاهری درباره امنیت خلیج فارس
اخبار  - دکتر محمد مهدی مظاهری رئیس موسسه فرهنگی اکو طی سخنانی در همایش "خلیج فارس برای ملت های خلیج فارس" به بررسی ابعاد مختلف ساختار امنیتی خلیج فارس و مخاطرات تاریخی پیرامون آن پرداخت.

به گزارش پایگاه اطلاع موسسه فرهنگی اکو متن کامل سخنرانی دکتر مطاهری بدین شرح است:


بسم الله الرحمن الرحیم

طی پنج قرن گذشته، هژمونی جهانی بازیگران بین المللی به نحو شگفت انگیزی با میزان توانایی و حضور آنها از نظر امنیتی با خلیج فارس پیوند خورده است. از تلاش ها، رقابت ها و حتی جنگ های دو قدرت استعماری کهن یعنی اسپانیا و پرتغال در خلیج فارس در حوالی 500 سال پیش تا تحرک قدرت استعماری تازه نفس آن دوران یعنی هلند در قالب کمپانی هند شرقی در این منطقه تا تسلط بیش از دو قرن امپراتوری انگلیس در منطقه خلیج فارس و تلاش و آرزوی استراتژیک روسیه تزاری برای بازیگری در آب های گرم خلیج فارس گرفته تا رقابت آمریکا و شوروی در دوران جنگ سرد، گویا سرنوشت قدرت های جهانی با خلیج فارس آن چنان پیوند خورده که می توان حضور سیاسی، نظامی در آن را دماسنج هژمونی جهانی پنداشت. در حال حاضر نیز آمریکا سرنوشت هژمونی جهانی خود را گره خورده با حضور نظامی و امنیتی در خلیج فارس می داند.

به نظر می رسد که رفتار امنیتی آمریکا در منطقه خلیج فارس، مبتنی بر ساخت، حفظ و بهینه سازی یک سیستم کنترل و مهندسی ارتباطات است. این سیستم سه ویژگی دارد. نخست، انحصاری پنداشتن نقش استراتژیک بین المللی در امنیت منطقه خلیج فارس است، به این معنی که حتی در بین دوستان آمریکا در غرب، سقف بسیار محدودی برای پرواز در حوزه مناسبات امنیتی خلیج فارس وجود دارد. دومین ویژگی، ساختار معنایی آمریکا در امنیت منطقه ای است. به این صورت که حضور هژمونیک آمریکا در منطقه خلیج فارس، نیازمند تدوین، پردازش و جا انداختن توجیهات و دلیل هایی است که به این تحرک پایدار نظامی و استراتژیک معنا دهد. در این ساختار معنایی دستگاه تولید خطر نقشی بسیار قابل توجهی بازی کرده و بدون آن، حضور نظامی آمریکا از معنا تهی می شود و بسیاری از مناسبات را به هم می ریزد. سومین ویژگی ساختار امنیت منطقه ای آمریکا در خلیج فارس، مجموعه ای از شبکه های امنیتی پیچیده و تودرتو است. لایه عمده در این شبکه سازی امنیتی، مناسبات امنیتی و نظامی دوجانبه با تک تک کشورهای عرب جنوب خلیج فارس است.

بحران های هویت، نابسامانی های اجتماعی، عدم کارایی و ناتوانی در رهبری جامعه در میان اعراب و بحران مشروعیت، اختلافات قومی، قبیله ای در داخل و اختلافات سیاسی و مذهبی (و گاه فردی) در خارج و آسیب پذیری های زیاد در کشورهای منطقه، دست به دست هم داده تا کشورهای عرب منطقه جزء ضعیف ترین مجموعه ملت ـ کشورها در سطح جهان به حساب آیند. آمریکا نیز به دعوت کشورهای منطقه و با انگیزه و هدف حفظ امنیت و ثبات (خود وهمپیمانانش) در این منطقه حساس پا به این نقطه از جهان استراتژیک گذاشته و همواره خود را مسؤول و حافظ منافع جهانیان در خلیج فارس می داند.

در این میان اما ایران کشور ویژه و متفاوتی است. جغرافیای خلیج فارس به دلایل شرایط توپوگرافی ویژگی های ژئواستراتژیکی خاصی را به برخی از کشورهای حوزه داده است که در رأس این کشورها ایران قرار دارد. بی دلیل نیست که این کشور همیشه در کانون اهداف ژئواستراتژیک بعد از جنگ جهانی دوم بوده است. نکته حائز اهمیت این است که قدرتهای جهانی به هر نحوی که بخواهند ویژگیهای استراتژیک مناسب را برای یک کشور جایگزین قدرت در منطقه حوزه خلیج فارس در نظر بگیرند نتیجة کار کشور ایران خواهد بود و این موضوع تجربه ای است از اهداف استراتژیک قدرت های دریایی و مرحله آزمایشی خود را هم از سال 1959 تا 1979 با موفقیت به انجام رسانیده است. اما پس از انقلاب اسلامی وقتی جمهوری اسلامی ایران نقش ژاندارمی خلیج فارس را کنار گذاشت عملا منطقه وارد یک محیط جنگ سرد شد. با توجه به اهمیت منطقه در چارچوب راهبردهای قدرت مداخله گر، طبیعی بود که حضور آمریکا در منطقه افزایش چشمگیر یافته و در مرحله بعد، نظام های کنترل منطقه ای مانند شورای همکاری خلیج فارس) با نظارت عالیه قدرت هژمون در منطقه طراحی شود.
آمریکا با تداوم حضور خود در منطقه و ایجاد روابط با دول همسایه ایران در شمال، جنوب، شرق و غرب در صدد ایجاد فضایی رعب انگیز و تنش زا در ارتباط ایران با کشورهاست. مخالفت ایران با طرح خاورمیانه بزرگ آمریکا در منطقه، به رسمیت نشناختن اسرائیل و احساس خطر آن دولت از ناحیه ایران، تأکید بر استقلال و پی گیری عزت مدارانه پرونده هسته ای منجر به احساس خطر از این ناحیه برای آمریکا و متحدانش شده است. در حقیقت با سقوط رژیم عراق، امریکا، خطوط استراتژی امنیتی جدید خود در خلیج‌فارس را تدوین کرد. بیﺗﺮدﻳﺪ ﺑﺎ اﻧﺠﺎم ﺗﺤﻮﻻت ﺟﺪﻳﺪ ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﺳﻘﻮط رژﻳﻢ ﺑﻌﺜﻲ ﻋﺮاق، ﺟﻤﻬﻮری اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﺰرگ ﺗﺮﻳﻦ ﻗﺪرت ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺧﻠﻴﺞ ﻓﺎرس ﻇﻬﻮر ﻛﺮده اﺳﺖ. اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﻮﺟﺐ ﻧﮕﺮاﻧﻲ ﻫﺎی ﺟﺪی در ﺟﻬﺎن ﻋﺮب و ﺑﻪ ﺧﺼﻮص ﻛﺸﻮرﻫﺎی ﻣﻨﻄﻘﻪ ای ﺧﻠﻴﺞ ﻓﺎرس ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﺎﻫﻲ در ﻗﺎﻟﺐ ﻃﺮح ﻫﻼل ﺷﻴﻌﻲ ﻣﻄﺮح ﻣﻲ ﺷﻮد. از ﺳﻮی دﻳﮕﺮ ﻗﺪرﺗﻬﺎی ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار ﺧﺎرﺟﻲ و در رأس آﻧﻬﺎ اﻣﺮﻳﻜﺎ ﻧﻴﺰ از اﻓﺰاﻳﺶ ﻧﻘﺶ و ﻧﻔﻮذ اﻳﺮان در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻪ ﺷﺪت ﻧﮕﺮان ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﺷﺎﻫﺪ تغییر سیستم کنترلی حاکم بر خلیج فارس بودیم.

این سیستم که پیشتر شامل زیر سیستم کنترل شونده ایران و عراق بود اکنون ایران را به عنوان تنها جزء سیستم کنترل شونده می بیند. به عبارت دیگر آمریکا تلاش می کند تا تمام کشورهای منطقه را به دور خود جمع نموده و ایران را به عنوان تنها عامل ناامنی منطقه، کنترل نماید. به نظر می رسد این استراتژی آمریکا با نادیده گرفتن واقعیات، منطقه را با تحولاتی بنیادی و اساسی مواجه ساخته است. این اقدام به‌گونه‌ای موقعیت جغرافیای سیاسی منطقه، کشورهای اروپایی و کشورهای منطقه‌ خلیج‌فارس را تحت‌تاثیر قرار داده که نگرانی‌های جدی را به‌وجود آورده است. ترتیبات امنیتی امریکا نه‌تنها مناسبات منطقه‌ای کشورهای خلیج‌فارس را متزلزل نموده، بلکه به مناسبات بین‌المللی نیز آسیب وارد کرده و تحقق صلح را در منطقه با مشکلات جدی مواجه ساخته است.

سیستم کنترلی ایالات متحده در خلیج فارس با سه نقص و سه دسته چالش روبه رو است. چالش اول به ماهیت منطقه و تحولات آن ارتباط پیدا می کند. این منطقه آن گونه که آمریکا می خواهد پیش نمی رود. آمریکا سه دهه است که با تحولات ناشی از انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی ایران مشکل دارد. حضور نظامی آمریکا در افغانستان و عراق، بسیار چالش برانگیز بوده است. از همه مهم تر امنیت دوستان عرب آمریکا نه از ناحیه تهدید ایران بلکه از درون مورد چالش قرار گرفته است. پدیده بیداری اسلامی گواه تهدیدات داخلی ناشی از سوء حکومت و وابستگی به آمریکاست. به عبارت دیگر آمریکا به عنوان یک کنترل کننده آینده نگر چندان موفق نبوده است. نقص دوم مربوط به مسائل داخلی در آمریکاست. روابط نزدیک امنیتی آمریکا با کشورهای عرب خلیج فارس در جامعه و بین نخبگان آمریکایی مشحون از پرسش و تردید است. میزان حمایت آمریکا از عربستان سعودی مخصوصاً بعد از حملات تروریستی 11 سپتامبر سال 2001 تبدیل به یکی از چالش های اصلی برای واشنگتن شد. دسته سوم چالش های آمریکا به ماهیت رابطه دو جانبه آمریکا با کشورهای عربی از یک سو و رژیم صهیونیستی پیوند دارد. تل آویو و ریاض هر دو دوست آمریکا هستند اما ماهیت متفاوت این دو دوست آمریکا با یکدیگر در حوزه خریدهای تسلیحاتی قابل توجه است.

در رأس چالش های امنیتی آمریکا در خلیج فارس اما نحوه نگاه و رفتار آمریکا نسبت به ایران قرار دارد. ایران از نظر جغرافیایی و فرهنگی، قلب خاورمیانه است. پیشینه فرهنگی ایران نسبت به سایر کشورهای این منطقه و هویت مذهبی آن و هم چنین قابلیت های اقتصادی و عملی ایران موجب تأثیرگذاری بالقوه هر چه بیش تر در منطقه و حتی تحولات جهانی شده است. ایران به عنوان پل ارتباطی میان شرق و غرب عالم از دیرباز مورد توجه کشورها و تمدن های دنیا بوده است. این نقش ارتباطی میان قاره ای و مجاورت با خلیج فارس و تنگه هرمز که محل ترانزیت محموله های نفتی است، بر اهمیت و نقش مؤثر ایران در نظر ناظران خارجی افزوده، به طوری که هرگونه تحول سیاسی در آن موجب برانگیخته شدن حساسیت های جهانی می گردد. از مهم ترین ویژگی این سرزمین استقرار آن در منطقه ای حائل است که بدان نقش برجسته گذرگاهی بخشیده است. گذرگاهی میان قاره های بزرگ جهان، میان چند قلمرو بزرگ جغرافیایی و میان چند حوزه دیرینه فرهنگی.

ﺑﺎ ﺑﺮوز ﺗﺤﻮﻻت ﺟﺪﻳﺪ در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻲ ﺗﺮدﻳﺪ ﺟﺎﻳﮕﺎه و اﻫﻤﻴﺖ ﻣﻨﻄﻘﻪ ای ﺟﻤﻬﻮری اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان اﻓﺰاﻳﺶ ﭘﻴﺪا ﻛﺮده اﺳﺖ. از اﻳﻦ رو، ﺟﺎﻳﮕﺎه اﻳﺮان در ﻧﻈﺎم اﻣﻨﻴﺖ ﻣﻨﻄﻘﻪ ای ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﻘﺶ ﺟﺪﻳﺪ آن ﺗﻌﺮﻳﻒ شود. ﻣﻨﻄﻖ اﻓﺰاﻳﺶ ﻧﻘﺶ اﻳﺮان ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺑﺮﺧﻮرداری از ﭘﺎﻳﻪﻫﺎی ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻗﺪرت ﺑﻪ ﺧﺼﻮص در ﺟﻨﺒﻪ ﻫﺎی ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ، اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ژﺋﻮﭘﻠﺘﻴﻚ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﺮﻓﺘﻦ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺿﺮر ﻧﻈﺎم اﻣﻨﻴﺖ ﻣﻨﻄﻘﻪ ای ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ. در ﻃﻮل دو دﻫﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ، ﺣﻀﻮر ﻗﺪرﺗﻬﺎی ﺧﺎرﺟﻲ (اﻣﺮﻳﻜﺎ) در اﻃﺮاف ﻣﺮزﻫﺎی اﻳﺮان و ﺗﻬﺪﻳﺪ اﻳﻦ ﻛﺸﻮر، ﺗﻌﺎدل ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻗﺪرت در ﺳﻄﺢ ﻣﻨﻄﻘﻪ را ﺑﻪ ﻫﻢ رﻳﺨﺘﻪ و ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﻳﺠﺎد ﺑﻲ اﻋﺘﻤﺎدی ﻣﻴﺎن دوﻟﺘﻬﺎ ﺷﺪه اﺳﺖ. رواﺑﻂ ﺗﻨﺶ آﻣﻴﺰ اﻳﺮان و ﻋﺮاق و ﻛﺸﻮرﻫﺎی ﺣﻮزه ﺧﻠﻴﺞ ﻓﺎرس دو ﻣﺜﺎل آﺷﻜﺎر در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﻨﺪ.

در حال حاضر، ایران مهمترین کشور منطقه از نظر آینده امنیت خلیج فارس و ثبات آن به شمار می رود. از یک طرف، ایران خواهان ایفای نقش طبیعی خود به عنوان اصلی ترین قدرت منطقه ای است و از طرف دیگر، اوضاع عراق، عربستان، قطر و بحرین امید اندکی برای امکان بقای سیستم فعلی حاکم بر خلیج فارس باقی گذاشته است. به نظر می رسد که وقوع هر گونه چشم اندازی از سیستم امنیتی خلیج فارس طی سالهای پیش رو تحت تأثیر تعامل ایران-آمریکا خواهد بود.

شایان ذکر است همایش "خلیج فارس برای ملت های خلیج فارس" با سخنرانی آیت‌الله سید محمد خامنه‌ای، رئیس بنیاد ایران‌شناسی آغاز شد و علاوه بر سخنرانی ایشان دکتر محمد مهدی مظاهری، رئیس موسسه فرهنگی اکو، دکتر کاظم سجادپور، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران و امیر سرتیپ محمدحسن نامی ریاست سابق رئیس سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح و دکتر مجید تفرشی، دبیر علمی همایش و محقق و دکتر کورش احمدی پژوهشگر و ایران‌شناس نیز یه بیان دیدگاههای خود پرداختند. همچنین در پایان همایش از فریدون زندفرد، دیپلمات پیشین وزارت امور خارجه و دکتر محمدعلی موحد، تاریخ‌نگار و حقوق‌دان نامی تقدیر شد.

 

 

  • نسخه چاپی
  • اشتراک گذاری
  • ارسال به دوستان
  • ارسال نظر

نام

آدرس پست الکترونیک  

آدرس وب سایت

نظر شما  

لطفا حاصل عبارت را وارد نمایید (اجباری):

 = 7-3

نام شما (اجباری)  

پست الکترونیک شما (اجباری)  

پست الکترونیک دریافت کننده (اجباری)  

لطفا حاصل عبارت را وارد نمایید (اجباری)

 = 7-3