آخرین مطالب
کد مطلب: 6136
تاریخ انتشار: سه شنبه 14 مرداد 1393
خطاط معاصر، استاد مجتبی ملک زاده

هنر خطاطی در منطقه اکو

هنر خطاطی در منطقه اکو
شوراها > شورای هنری  - استاد ملک زاده روز پنجشنبه 24 اسفند 92 از موسسه فرهنگی اکو دیدار و با اعضای این موسسه به گفتگو نشست. ابتدا دکتر جباری، دبیرکل موسسه فرهنگی اکو به معرفی استاد ملک زاده پرداخته و گفت:

زندگینامه

استاد مجتبی ملک‌زاده در۲۰ مرداد ۱۳۳۹ در محله باغ نشاط کرمان متولد شد. در سال ۱۳۵۶در خانه فرهنگ کرمان نزد استاد مؤدب خوشنویسی را شروع کرد. در سال ۱۳۵۹ به شیراز عزیمت و خوشنویسی را نزد استاد دیرین به صورت جدی دنبال نمود. به همین ترتیب، ۱۳۶۱به کسب درجه ممتاز نائل و از سال ۱۳۶۳ به شکسته نویسی روی آورد. در سال ۱۳۶۴ چهارده قطعه خط شکسته از سید علی اکبر گلستانه در مرقعات خط، معلم و الگوی او شد و بارها و بارها به " نقل و نظیرنویسی" آن پرداخت. سال ۱۳۶7 اولین نمایشگاه انفرادی خط شکسته را همزمان با کنگره بزرگداشت حافظ در شیراز برپا کرد. سال ۱۳۷۸ از سوی انجمن خوشنویسان ایران نائل به کسب درجه استادی شد و یک سال بعد به عنوان عضو شورای تشخیص و ارزشیابی هنری انجمن خوشنویسان و وزارت فرهنگ و ارشاد معرفی گردید. در سال ۱۳۷۹ بعد از ۲۰ سال اقامت و فعالیت در شیراز به تهران آمد و از آن زمان تاکنون نمایشگاه‌های متعددی را با استادانی از جمله استاد امیرخانی و استاد شیرازی برپا کرده است. استاد همچنین کتاب‌هایی چون"مثنوی حاج محمد کریمخان کرمانی"، "مناجاتنامه حضرت علی (ع)"، "سلطان کربلا" و "کاروان نینوا" و... را کتابت نموده است. خصوصاً کتابت قرآن کریم که برای اولین بار به خط شکسته کتابت شده در کارنامه فعالیت های این هنرمند خوشنویس دیده می شود.

در این دیدار، وی از خاطرات گذشته خود نقل کرد و اینکه چگونه به سوی هنر خوشنویسی جذب شد. استاد می گوید که همیشه و از دوران تحصیل ابتدایی و متوسطه، خط خوبی داشته و از خوش خط های کلاس بوده است. استاد در سال 1356 پس از آنکه اخذ دیپلم متوسطه، در کلاس های خط یکی از مراکز سمعی و بصری در کرمان وابسته به وزارت فرهنگ و هنر سابق شرکت کرده و در آنجا چند ماهی در خدمت استاد مودب بوده است.

وی در ادامه می افزاید: "در سال 1359، خدمت استاد حمید دیرین در شیراز رفتم و تا سال 1361 نزد ایشان نستعلیق کار کردم. استاد ترابی در آن زمان معتقد بودند که من جزو چند خوشنویس جوان برتر در خط نستعلیق بودم و سه نفر دیگر عبارت بودند از استاد شیرازی، استاد صداقت جباری و استاد میرزایی. در سال 1363 به خط شکسته علاقه مند شدم، ولی متاسفانه در آن موقع نه در شیراز و نه در کرمان استاد یا منبعی برای یادگیری خط شکسته وجود نداشت. در آن زمان خط نستعلیق در موقعیت برتری قرار داشت چه از لحاظ سفارش برای خط نویسی و چه از لحاظ اساتید و منابعی که برای این سبک در سراسر کشور وجود داشتند. خوشبختانه در آن زمان کتابی به نام مرقعات خط منتشر شده بود که مجموعه ای از تاریخ خوشنویسی ایران بود، ولی متاسفانه بصورت سیاه و سفید و با کیفیت بسیار نازلی چاپ شده بود. گویا منابع مورد استفاده آن، منابع دست دوم و سوم بوده اند. در هر حال، نسل خوشنویسانی مانند استاد فلسفی، استاد شیرازی و استاد حیدری و خودم، همه اذعان دارند که از این کتاب بهره فراوان برده اند.

 

اولین سرمشق خط شکسته

استاد ملک زاده درباره اولین سرمشق خط شکسته خود می گوید که چهارده قطعه از آثار خط مرحوم سید علی اکبر گلستانه در کتاب مرقعات خط چاپ شده بود که سرمشق وی برای نگارش خط شکسته بوده و از سال 1364 تاکنون به این امر اهتمام ورزیده است. وی معتقد است این هنرمند نیست که هنری را انتخاب می کند بلکه آن هنر، شخص هنرمند را انتخاب می کند.

او در ادامه می گوید "اولین نمایشگاه من سال 1367 بود، همزمان با کنگره حافظ و مقام معظم رهبری که در آن زمان ریاست جمهوری را بر عهده داشتند، در این کنگره به ایراد سخنرانی پرداختند و حافظ شناسان بزرگ حاضر در این کنگره اذعان می داشتند که بیانات ایشان بهترین تحلیل در خصوص زندگی، آثار و اندیشه های حافظ می باشد.

 

درباره سید علی اکبر گلستانه

استاد ملک زاده از سید علی اکبر گلستانه چنین یاد می کند: "ارادت خاصی به وی دارم و تنها عکسی هم که در خانه من هست نقاشی چهره این استاد بزرگ می باشد. وی از خاندان گلستانه اصفهان می باشد که در حدود 600-500 سال سابقه علمی و هنری دارند. پدر ایشان، سید ابراهیم گلستانه، امام جمعه اصفهان بوده است. ایشان ده سال پایانی عمر خود را از اصفهان به تهران می آیند و در مسجد سپهسالار سابق (مدرسه شهید مطهری فعلی) به عنوان خوشنویس مشغول به کار می شود. در وقفنامه این عمارت آمده است که همیشه باید دو خوشنویس حضور داشته باشند و این از جمله شرایط وقف مرحوم سپهسالار بوده است. مرحوم گلستانه در نامه ای که به شاه می نویسد درخواست می نماید که وی یکی از دو نفر خوشنویس فوق الذکر باشد و این نامه هنوز موجود است. در پایان بسیاری از قطعات خوشنویسی ایشان، این عبارت آمده است که "در مسجد مرحوم سپهسالار تحریر شد."

لازم بذکر است که یکی دیگر از اساتید خوشنویسی که کتیبه های این مسجد را خطاطی کرده، مرحوم میرزا غلامرضا بوده که در آن زمان بسیار مورد استقبال مردم قرار گرفته بود. پس از مرحوم درویش عبدالمجید که بزرگترین استاد خط شکسته تاریخ ایران محسوب می گردد، همه خوشنویسان تلاش کرده اند که به مقام و شهرت او دست یابند، ولی این اتفاق نیفتاد و به مدت دویست سال همه در سایه وی قرار گرفته بودند. اما مرحوم گلستانه تلاش کرد که شخصیت منحصر بفرد خود را داشته باشد و تحت الشعاع درویش عبدالمجید قرار نگرفت. اگر بخواهیم از سه استاد برجسته در زمینه خط شکسته نام ببریم، می توانیم به درویش عبدالمجید، میرزا غلامرضا اصفهانی و مرحوم استاد گلستانه اشاره کنیم.

 

تاریخچه هنر خوشنویسی در ایران

خوشنویسی در ایران، خوشنویسی اسلامی می باشد. در ایران قبل از اسلام، چیزی به نام خوشنویسی نداشتیم. حدیثی است از حضرت رسول اکرم(ص) که می فرمایند: "الخَطُّ الحَسَنُ یَزیدُ الحَقَّ وَضَحا" خط زیبا حق را بیشتر آشکار مى کند (نهج الفصاحه). بدین ترتیب خوشنویسی وارد ادبیات ما می شود. خوشنویسی اسلامی با خط کوفی شروع می شود که خطی بسیار ساده و ابتدایی بوده و حتی اعراب نیز در خواندن آن با مشکل مواجه بوده اند. بعدها این خط توسط ایرانی ها نقطه گذاری و اعراب گذاری می گردد. در قرون اولیه بعد از اسلام، ایرانیانی که به مناصب دیوانی راه پیدا می کنند، در طول زمان شش خط که به خطوط سِتِّه معروف هستند، از جمله نسخ، ثلث و ریحان را از خط کوفی منشعب می کنند. در سیر تکاملی هنر خوشنویسی، از خط کوفی که می گذریم، به تدریج از عربیت خط کاسته شده و بر ایرانیت آن افزوده می شود؛ بطوریکه در نهایت به خط شکسته نستعلیق می رسیم که خط منحصر بفرد ایرانیان است.

 

خوشنویسی در کشورهای اکو

پیشرفت کمی و کیفی هنرجویان خوشنویسی در چهل سال گذشته در ایران و افغانستان بسیار چشمگیر بوده است. بسیاری از دوستان جوان افغان ما که به شیراز مهاجرت کرده بودند، در دوره های آموزش خوشنویسی شرکت می کردند. یکی از آنها علی بابا اورنگ بود که من وی را با نام آقای اخلاقی می شناختم و فکر می کنم اکنون مسئول انجمن خوشنویسان کابل می باشد. ویژگی بارز هنرجویان افغان، استعداد بالا و پشتکار زیاد است. من در یکی از کلاس های خط نستعلیق و شکسته خود، هنرجوی افغانی به نام آقای سنگرکار داشتم که از هر لحاظ انسانی نمونه بود. وی که دارای تحصیلات عالیه در رشته ریاضی است، چندین نوع خط را نزد بنده آموزش دید. او هر بار که سر کلاس حاضر می شد، دفترچه ای دویست برگی از تمرینات خط ریز خود می آورد و کلاس ها در هر هفته دو جلسه برگزار می شد. خوشبختانه در حال حاضر انجمن خوشنویسان افغانستان بسیار رشد کرده و فعال است.

در تاجیکستان، بخاطر قوانین خاص شوروی سابق، مردم مجبور بودند از خط سریلیک استفاده کنند که باعث شده مقداری با هنر خوشنویسی فاصله پیدا کنند، ولی در نمایشگاه خوشنویسی که در سال های گذشته از سوی موسسه فرهنگی اکو برگزار شد، بسیاری اظهار علاقه کردند.

در ترکیه نیز بعد از تغییر الفباء و خط، خوشنویسی کمی افت پیدا کرد، ولی خوشبختانه در بیست سال گذشته، نگاه دولتمردان ترک به فرهنگ و هنر اصیل خود به گونه ای بوده که به کمک برنامه ریزی های انجام شده، خوشنویسان شایسته و تاثیرگذاری را به جهان اسلام معرفی کرده اند؛ بطوریکه در خط ثلث، ترک ها حرف اول را می زنند. در این زمینه معتقدم که با وجود استعدادهای درخشان در ایران، دلیل پیشی گرفتن ترکها، نحوه سیاست گذاری در این زمینه می باشد. در حالیکه تعداد خوشنویسان برجسته این کشور اندک می باشند، ولی به کمک سازمان هایی چون ارسیکا) مرکز تحقیقات تاریخ، هنر و فرهنگ اسلامی ترکیه)، توانسته اند آثار هنری خود را به نحو مطلوبی در سطح بین المللی ارائه نمایند. به عنوان مثال، در ترکیه، افراد متمول و ثروتمند برای معافیت مالیاتی می توانند آثار هنری درجه یک را خریداری نموده و به موزه ها و مراکز فرهنگی اهدا نمایند. جالب است که بخش عمده آثار تذهیب کاران ایرانی به کشور ترکیه صادر می شود و میزان مصرف داخلی آن به مراتب کمتر است. بازار خرید و فروش آثار هنری در ترکیه پر رونق است، حال آنکه در ایران همان پنج درصد بودجه سازمان های دولتی جهت خرید آثار هنری نیز به یک درصد تقلیل یافته و الزامی هم نیست.

یکی از دوستان جوان من که در زمینه خط ثلث فعالیت می کند، بیست سال پیش به ترکیه مهاجرت کرده و در آنجا نزد اساتید ترک آموزش دیده است. وی نقل می کند که وقتی می شنیدم که خوشنویسان ترک برای چندین سال آینده سفارش دارند، تعجب می کردم، ولی اکنون خودم تا چهار یا پنج سال آینده نمی توانم سفارش دیگری را قبول کنم. این وضعیت یک خوشنویس جوان ایرانی در ترکیه است، در حالیکه خوشنویسان طراز اول در ایران چنین سفارشاتی ندارند.

 

بهترین و بدترین دوران خوشنویسی در ایران

خدمت وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی عرض کردم که اکنون هم بهترین دوران و هم بدترین دوران خوشنویسی کشور ماست. بهترین دوره از این جهت که خوشنویسان جوان بسیار بااستعدادی تربیت شده اند. ما تا ده یا پانزده سال پیش تصور نمی کردیم که یک نسل جوان بااستعداد با این کیفیت و کمیت وارد عرصه خوشنویسی شود به طوری که ما در سن و سال آنها، اصلا در این سطح از خوشنویسی نبودیم. گرچه بیشتر این هنرمندان آقایان هستند، ولی خانم ها هم حضور فعالی داشته و تقریبا 20 درصد خطاطان را تشکیل می دهند. اکنون در مجموع تعداد خانم های خوشنویس در ایران از آقایان بیشتر است، البته نه در سطح اساتید و نخبگان. فکر نمی کنم در هیچ دورانی این تعداد جوان مستعد و با انگیزه داشته ایم. آنها حتی انگیزه مادی و اقتصادی ندارند و فرصت و امکانی هم برای ارائه کارهای خود ندارند به جز حضور در چند جشنواره خوشنویسی که جوایز آنها نیز نصیب تعداد معدودی می شود. در هر صورت، این هنرمندان نمی توانند از این راه زندگی خود را از نظر مالی تامین کنند.

 

مشکل تشطط آراء در انجمن خوشنویسان

متاسفانه انجمن خوشنویسان ایران دچار پاره ای از مشکلات می باشد و با تشطط آراء مواجه می باشد، بطوریکه از انجام رسالت خود بازمانده است و امیدواریم که در آینده اتفاقات بهتری بیفتد و این مشکلات از میان برداشته شود. متاسفانه دستگاه های دولتی نیز برنامه ای برای استفاده از ظرفیت این جوانان هنرمند خوشنویس ندارند و اگر هم برنامه ای باشد به پیشکسوتان اختصاص دارد.

دبیرکل موسسه، دکتر محمد رضا حاجی کریم جباری در این خصوص پیشنهاد نمود که یکی از اساتید خوشنویسی در جهت تاسیس یک سازمان مردم نهاد پیشقدم شود و در قالب این سازمان در جهت جذب حامیان مالی تلاش گردد. شاید سال ها زمان لازم باشد تا این اقدام به نتیجه مطلوب برسد، ولی به هر حال باید کار را از نقطه ای شروع کرد.

استاد ملک زاده ضمن استقبال از این پیشنهاد اظهار داشت: انجمن خوشنویسان هم در واقع یک سازمان مردم نهاد است، اما روش های اعمالی و برخوردهایی که طی هشت سال گذشته با آن صورت گرفت، آن را دچار مشکلات متعدد ساخت. وی افزود حتی سازمان های مردم نهاد نیز بدون حمایت دولت راه به جایی نمی برند. ملک زاده با اشاره به تاسیس انجمن خوشنویسان در سال 1329 اذعان داشت، متاسفانه این انجمن هنوز با نگاه سنتی اداره می شود و نتوانسته خود را به روز نموده با جوانان هنرجو وارد تعامل شود.

 

حراج کریستی؛ فرصت یا تهدید

یکی از عواملی که در چند سال گذشته به هنر خوشنویسی در ایران لطمه زد، حراج کریستی بود. نفس این اتفاق از جهت بازاریابی برای آثار هنری خوب است، ولی دقیقاً نوعی از آثار در این حراج ها مورد استقبال قرار می گیرد که به خط نقاشی معروفند. این آثار با قیمت های سرسام آوری به فروش می رسند، بطوریکه یکی از این آثار متعلق به استاد احصائی، با قیمتی بالغ بر بیش از یک میلیون دلار فروخته شد و در همین حال، شما می توانید یک اثر خط بسیار نفیس از میر عماد، درویش عبدالمجید و یا گلستانه را به مبلغ 20 میلیون تومان در ایران خریداری کنید و حتی از این هم ارزانتر، در دوبی 15 میلیون بپردازید. این قضیه باعث شده تا حتی خوشنویسان طراز اول ما بدنبال تولید آثار خط-نقاشی باشند. شاید جریانی هست که از این طریق قصد تحقیر هنر ایران را دارد.

 

خوشنویسی خط لاتین

خط در گذشته جنبه کاربردی داشته، اما در پنجاه سال اخیر جنبه هنری و زیبایی شناختی آن بیشتر مطرح می باشد. اکنون صنعت چاپ جای دست نوشته و خط را گرفته و خطاطی تبدیل به یک هنر انتزاعی شده است. سه شاخه اصلی خطاطی در جهان امروز وجود دارد که عبارتند از: خط چینی و زیرشاخه های آن نظیر ژاپنی و کره ای، خط لاتین در کشورهای اروپایی که در دوازده سبک شناخته شده نگارش می شود، خط عربی و اسلامی که زیر شاخه های آن خطاطی ایران و ترکیه است. همیشه جشنواره هایی که برای این سه نوع خطاطی برگزار شده، بصورت مجزا و جداگانه بوده است. پیشنهاد می گردد که موسسه فرهنگی اکو جشنواره ای ترکیبی از هر سه نوع خطاطی در جهان را برگزار نماید. اگر چنین طرحی اجرایی شود، اساتید خوشنویسی می توانند از آخرین وضعیت این هنر در سایر نقاط جهان مطلع شوند و قطعا از یکدیگر تاثیر خواهند پذیرفت. جالب است که همان سیر تکاملی که در مورد خط ما وجود دارد، در خط لاتین نیز اتفاق افتاده است.

بسیاری از افراد گمان می کنند که در خط لاتین خوشنویسی وجود ندارد. بنده در سال 1368 در شیراز یک دوره آموزش خوشنویسی خط لاتین برگزار کردم که بیشتر از یک یا دو سال طول نکشید، بدلیل اینکه یکی از دوستان ما به نام آقای ابراهیمی که بسیار با استعداد بود، در این دوره شرکت کرد و پس از چند ماه من این دوره آموزشی را به او سپردم. ایشان از همان سال تاکنون، فعالیت مستمری در خط لاتین داشته است. اخیرا که وی را در تهران ملاقات کردم، از موسسه ای به نام Class در انگلستان گفت که در واقع نوعی انجمن خوشنویسان بین المللی است که با ارزیابی آثار خوشنویسی لاتین ارسال شده از سراسر دنیا، به آنها گواهی ارائه می نماید. این موسسه در تماسی که یک سال پیش با آقای ابراهیمی داشته، اذعان کرده است که تعداد خوشنویسان لاتین شیراز از تعداد کل خوشنویسان این خط در انگلستان پیشی گرفته است. به عقیده من، بدون اغراق آقای ابراهیمی بهترین لاتین نویس جهان است. اخیرا نیز از ایشان برای برگزاری کارگاه آموزشی در آلمان دعوت به عمل آمده و از گوشه و کنار دنیا جهت شرکت در این کلاس ها اعلام آمادگی کرده اند.

 

خوشنویسی با خط چینی

من سفری به چین داشتم و در آنجا با خوشنویسان چینی ملاقات کردم. چینی ها احترام خاصی برای هنر خوشنویسی قائلند، بطوریکه در مجالس خود، جایگاه خوشنویسان را در صدر مجلس قرار می دهند. آنها قلم موهایی بزرگ به شکل دوک را بصورت عمودی در دست گرفته و بر روی کاغذهایی طومار مانند از جنس الیاف برنج خطاطی می کنند. من سعی کردم با قلم نی بر روی این کاغذها خطاطی کنم، اما به محض اینکه شما قلم نی را بر سطح این نوع کاغذ می گذارید، مرکب را سریعا جذب کرده و قلم از حرکت باز می ایستد. خود چینی ها پیش از آغاز خطاطی، تمرکز می کنند و سپس قطعه مورد نظر خود را به سرعت و بدون مکث یا تامل می نگارند، چرا که در صورت مکثی کوتاه در حین نگارش، کاغذ مرکب را خواهد بلعید. از دیگر آداب خوشنویسی در چین این است که هر خوشنویسی باید مهر مخصوص خود را داشته باشد که به رنگ قرمز است. این مهر به اثر هنری اصالت و اعتبار می بخشد.

دکتر جباری، دبیرکل موسسه فرهنگی اکو با اشاره به سفری که اخیرا به کشور چین داشته، اظهار داشت که چینی ها از کاهش تعداد اساتید خوشنویسی و عدم تمایل نسل جوان خود به این هنر ابراز نگرانی می کنند.

 

خوشنویسی و فناوری

به عقیده استاد ملک زاده در پنجاه سال آینده با پیشرفت فناوری های جدید، دیگر ضرورتی برای نگاشتن با دست احساس نخواهد شد و چیزی به نام خط تحریری دست نویس وجود نخواهد داشت. وی در مورد فونت ها و برنامه های رایانه ای برای خوشنویسی فارسی گفت که استاد اخوین طراح نرم افزار خوشنویسی کلک و استاد فلسفی، طراح نرم افزار خوشنویسی چلیپا می باشند. آقای احصائی هم اخیراً خط شکسته را بصورت کاربردی نگارش کرده اند. استاد ملک زاده تصریح می کند که فناوری در عین حال که باعث فراگیر و کاربردی شدن هنر خوشنویسی گردیده، از برخی جهات هم به آن لطمه وارد کرده است. در گذشته خوشنویسان سطح متوسط از طریق سفارشاتی که می گرفتند، امرار معاش می کردند، ولی با ظهور فناوری های جدید مجبور شدند این شغل را رها کنند.

خوشنویسی حتی قادر است به هنرهای دیگر نیز هویت ببخشد. بطور مثال، آقای تناولی که مجسمه ساز مشهوری در سطح بین المللی است، در آثار خود از خوشنویسی استفاده می کند و بدین گونه آثار هنری خود را صاحب سبکی خاص و منحصر بفرد کرده است. خوشنویسی بخشی از هویت ایرانی ما را تشکیل می دهد و برای حفظش باید آن را وارد زندگی آحاد جامعه کنیم و مردم را با این هنر آشتی دهیم.

 

دکتر محمدرضا حاجی کریم جباری، دبیرکل موسسه فرهنگی اکو

خوشنویسی به معنای زیبایی نویسی همراه با خلق زیبایی است. خطاط علاوه بر انتقال مفاهیم و معنا، اثری هنری با ارزش های زیبایی شناختی خلق می کند. پس خوشنویس از این منظر، یک هنرمند است و اثر او با تایپوگرافی و ارزش های گرافیکی مدرن و کارهای چاپی متفاوت است. هر چقدر هم هنر چاپ و روش های رایانه ای امروز توسعه پیدا کنند، هیچگاه نخواهند توانست جایگزین یک اثر خطاطی اصیل شوند، بنابراین هنر خطاطی همواره زنده خواهد ماند.

گرچه قالب ها، قواعد و نظام های خاص خطاطی یکسانند، ولی در هماهنگی با قلم خاص هر استاد، شکل و تناسب های خاص خود را پیدا می کنند و با قلمی دیگر متفاوت می شود. هر قلمی خصوصیات ویژه خود را دارد که بیانگر احساسات و عواطف استاد صاحب آن قلم می باشد. قلم استاد خوشنویس، مفاهیم را با زیبایی ترکیب می کند و موجب می شود مخاطب درک بهتری از آنها پیدا کند.

دکتر جباری اضافه کرد که ما نکات مهم و کاربردی و پیشنهادهای ایشان برای موسسه فرهنگی اکو را با جدیت پیگیری خواهیم کرد. موسسه در نظر دارد به زودی دوره آموزش خوشنویسی برای کارکنان سفارتخانه های کشورهای عضو اکو و خانواده های آنان برگزار نماید.

 

 

 

 

  • نسخه چاپی
  • اشتراک گذاری
  • ارسال به دوستان
  • ارسال نظر

نام

آدرس پست الکترونیک  

آدرس وب سایت

نظر شما  

لطفا حاصل عبارت را وارد نمایید (اجباری):

 = 9-4

نام شما (اجباری)  

پست الکترونیک شما (اجباری)  

پست الکترونیک دریافت کننده (اجباری)  

لطفا حاصل عبارت را وارد نمایید (اجباری)

 = 9-4